VENTILATIE

Voor een gezonde leef- en werkomgeving is het noodzakelijk dat aan ruimtes frisse lucht, zuurstof, regelmatig wordt toegevoegd. Met de positieve ontwikkeling in de bouw om goed te isoleren zijn we daarentegen wel de oude kieren en gaten kwijtgeraakt, die als vanzelf garant stonden voor de toevoer van verse lucht.

 
Ventilatie kan op meerdere niveau's beschouwd worden. Er is de relatie met isolatie, bouwconstructies moeten geventileerd worden teneinde vochtophoping in het isolatiemateriaal tegen te gaan, meer informatie hierover vindt u in de themapagina Isolatie. Ventilatie wordt ook op industrieel niveau toegepast, in apparaten en machines. In deze themapagina wordt de ventilatie van ruimten en gebouwen besproken aan de hand van de verschillende ventilatiesystemen.

In de NEN 1087 en NPR 1088 worden de volgende ventilatiesystemen onderscheiden:

 
A. Natuurlijke ventilatie
Bij dit ventilatiesysteem voltrekt zowel de toevoer als afvoer van lucht op natuurlijke wijze. De lucht stroomt door het gebouw, als drijfkracht worden de temperatuur- en drukverschillen tussen binnen en buiten gebruikt, waardoor het schoorsteeneffect optreedt. Aan de windzijde, de loefzijde, stroomt de lucht het gebouw binnen en verlaat het gebouw aan de lijzijde of bovendaks. Als de wind draait, draait ook de luchtstroom in het vertrek mee. Ook speelt de vorm van het gebouw een rol in de luchtdrukverdeling om het gebouw.

 
De volgende bouwkundige elementen regelen dit ventilatieprincipe:

• Toevoer: regelbare roosters in ramen of muren;
• Afvoer: regelbare roosters en verticale kanalen tot boven de daknok.

 
B. Mechanische toevoer en natuurlijke afvoerventilatie
Hier wordt de toegevoerde lucht op een mechanische manier het gebouw binnen gehaald, de afvoer van de lucht gebeurt op natuurlijke wijze.

 
De volgende bouwkundige elementen regelen dit ventilatieprincipe:

• Toevoer: een ventilator stuurt de lucht door kanalen naar de leefruimtes;
• Afvoer: regelbare roosters en verticale kanalen tot boven de daknok.

 
 
 
C. Natuurlijke toevoer en mechanische afvoerventilatie
Hier wordt de toegevoerde lucht op een natuurlijke wijze het gebouw binnen gehaald, de afvoer van de lucht gebeurt mechanisch.

 
De volgende bouwkundige elementen regelen dit ventilatieprincipe:

• Toevoer: regelbare roosters in ramen of muren;
• Afvoer: een ventilator zuigt de lucht in de vochtige ruimtes af via kanalen.

 
D. Mechanische ventilatie
Voor zowel de toegevoerde als de afgevoerde lucht worden bij dit ventilatiesysteem mechanische middelen ingezet. Deze vorm van ventilatie staat meer borg voor een betere kwaliteit van de luchtverversing. Bij de aanvoer van verse lucht zijn filters toe te passen tegen luchtverontreiniging en geluid. Bij de afvoer van de lucht is het mogelijk om de warmte terug te winnen. Tegenover deze winst staat de energie die dergelijke systemen zelf verbruiken.

 
De volgende bouwkundige elementen regelen dit ventilatieprincipe:

• Toevoer: een ventilator stuurt de lucht door kanalen naar de leefruimtes;
• Afvoer: een ventilator zuigt de lucht in de vochtige ruimtes af via kanalen.

 
Dit systeem wordt ook wel gebalanceerde ventilatie genoemd.

De termen centrale en decentrale ventilatie kunnen verwarrend overkomen. Als gesproken wordt van centrale ventilatie dan wordt bedoeld dat vanuit 1 plek in het huis de ventilatie van de vertrekken wordt aangestuurd. Spreekt men van decentrale ventilatie, dan wordt bedoeld dat elk vertrek afzonderlijk wordt geventileerd. Met gebalanceerde ventilatie daarentegen wordt de ventilatie vanuit 1 centrale unit aangestuurd, maar kunnen de vertrekken elk hun eigen schakelaar hebben en worden dus onafhankelijk van elkaar geventileerd.

 
 
Centrale ventilatie
Centrale ventilatiesystemen verzorgen vanuit een centrale plek in de woning de ventilatiebehoefte voor de verschillende verblijfsruimten, zoals de slaapkamers en de woonkamer. Het toestel bevindt zich vaak op zolder. Gebalanceerde ventilatie, ventilatiesysteem D, is een vorm van centrale ventilatie. Het principe van deze ventilatie komt in het volgende hoofdstuk aan bod.

 
Decentrale ventilatie
Met een decentraal natuurlijke ventilatiesysteem wordt het binnenklimaat op vertrekniveau beïnvloedt. Elke ventilatie-unit functioneert lokaal en onafhankelijk. Natuurlijke toevoer van verse buitenlucht stroomt door een doorvoer in de muur in een platte kast achter de radiator. Eerst wordt de lucht naar beneden geleid. Aan de onderzijde sluit de kast aan op de radiator, waardoor de lucht weer tussen de radiatorplaten naar boven stroomt. De radiator verwarmt op deze manier de buitenlucht. Een automatische regeling zorgt ervoor dat de gewenste hoeveelheid verse lucht constant wordt gehouden. 

 
Voordelen:

• Minder energieverliezen; 
• Eenvoudig systeem dat per ruimte geplaatst kan worden;
• Minder ruimtebeslag ten gevolge van lange luchtkanalen en centrale systemen;
• Meer comfort door minder tocht nabij gevel;
• Minder geluidsoverlast.

 
Nadelen:

• Er is geen warmteterugwinning mogelijk;
• Als een geheel huis decentraal wordt geventileerd vraagt het in vergelijking met een centraal systeem meer onderhoud.

 
Decentrale natuurlijke ventilatie past in de ventilatiesystemen A en C, zie Ventilatiesystemen. De decentrale ventilatiesystemen worden toegepast in nieuwbouw, maar zijn vanwege hun eenvoudige toepassing ook geschikt voor bestaande bouw en utiliteitsbouw.

 
Bron: Duurzame Technologie  

De naam maakt het principe al duidelijk, gebalanceerde ventilatie brengt de aanvoer en afvoer van de lucht in huis met elkaar in balans.

Met dit ventilatiesysteem wordt lucht mechanisch afgevoerd én mechanisch aangevoerd (ventilatiesysteem D) en is zowel centaal als decentraal uit te voeren.

 
De ventilatie-unit van een gebalanceerd systeem bestaat uit 2 ventilatoren en een warmtewisselaar. De binnen- en de buitenlucht worden gescheiden langs elkaar door een warmtewisselaar gevoerd. Door de warmtewisselaar wordt warmte aan de afvoerlucht onttrokken. Deze warmte wordt vervolgens overgedragen aan de verse toe te voeren buitenlucht.

 
Ventielen blazen lucht in of juist uit. De inblaasventielen zitten meestal in de woonkamer en de slaapkamers, soms ook in de gang of hal. Ze blazen voorverwarmde verse buitenlucht de woning in. De inblaasventielen zijn ingesteld op de hoeveelheid lucht die voor het betreffende vertrek nodig is. De afzuigventielen zitten meestal in de keuken, de badkamer en het toilet. Een schakelaar regelt de hoeveelheid af te zuigen lucht wordt precies de goede hoeveelheid lucht afgezogen, afhankelijk van de afmetingen van de ruimte. Het ventiel in het toilet zuigt minder lucht af dan in de keuken.

 
Voordelen

• Minder energieverliezen;
• Koude luchtstromen als gevolg van ventilatie worden vermeden;
• Een warmtewisselaar in combinatie met een warmteterugwinunit bespaart nog meer energie.

 
Nadelen

• Zonder voldoende onderhoud kan balansventilatie gezondheidsproblemen veroorzaken vanwege de aangroei van bacteriën en schimmels in de luchtfilters;
• Door slijtage en vervuiling neemt de capaciteit jaarlijks af met vijf tot tien procent. Om de capaciteit van de ventilatie weer op peil te krijgen, zijn regelmatig schoonmaken en een jaarlijkse onderhoudsbeurt noodzakelijk;
• Als de gebalanceerde ventilatie uitstaat, vindt er onvoldoende luchtverversing plaats in huis en dat kan ernstige gevolgen hebben. Een tekort aan frisse lucht kan snel ontstaan, omdat de meeste huizen met balansventilatie goed zijn geïsoleerd en kierdicht zijn gemaakt. Het gevolg is niet alleen een muf en vochtig huis, maar ook een groter risico op gezondheidsproblemen, zoals luchtwegklachten.

Luchtbehandeling

 
Bij mechanische ventilatie wordt in kantoorgebouwen de lucht centraal geconditioneerd (ventilatiesysteem D, gebalanceerde ventilatie). Vaak wordt de lucht zo geconditioneerd dat deze naast verse lucht, ook een bijdrage levert aan de warmte- en vochthuishouding van het gebouw. Hiervoor worden luchtbehandelingskasten op het dak geplaatst, een plek waar verse lucht aangezogen kan worden. Componenten in een luchtbehandelingskast kunnen de volgende zijn:

• Luchtfilter;
• Voorverwarmer;
• Ventilator;
• Geluiddemper;
• Koelbatterij;
• Warmtewiel (warmteterugwinning);
• Naverwarmer;
• Recirculatieaansluiting.

 
Warmteterugwinning
Gebalanceerde ventilatiesystemen met warmteterugwinning, wtw, voeren de vuile en vochtige lucht af. Doordat bijna alle warmte van de af te voeren gebruikte binnenlucht wordt overgedragen aan de verse, koele buitenlucht blijft 95% van de warmte behouden. Dezelfde hoeveelheid schone, voorverwarmde lucht wordt in ruimten toegevoerd en hoeft de verwarming dit nauwelijks te compenseren. Zo kan met behandeling van de ventilatielucht een bijdrage leveren aan gewenste binnencondities en is er minder capaciteit nodig voor verwarming en koeling.

 
De volgende systemen zijn toepasbaar:

• Warmtewiel;
• Platen- en buizenwarmtewisselaar;
• Heat-pipe principe;
• Twin-coil systeem.

 
Bron: Jellema Deel 6, Installaties B werktuigbouwkundig en gas

Bouwbesluit
3. Voorschriften uit het oogpunt van gezondheid.

 
Afdeling 3.10 Luchtverversing van een verblijfsgebied, verblijfsruimte, toiletruimte en badruimte

• Artikel 3.46 stuurartikel:
  Tabel 3.46.1:

• Artikel 3.47 bepaalt in welke situatie er een voorziening voor luchtverversing aanwezig moet zijn (aanwezigheid);
• Artikel 3.48 bepaalt wat voor capaciteit de voorziening ten minste moet hebben (capaciteit);
• Artikel 3.49 bepaalt voor de leefzone van een verblijfsgebied de maximale luchtsnelheid van de toegevoerde lucht (thermisch comfort);
• Artikel 3.50 bevat voorschriften omtrent het kunnen regelen van de voorziening door de gebruiker (regelbaarheid);
• Artikel 3.51 bepaalt de richting van de luchtstroming van en naar de voorziening (stromingsrichting);
• Artikel 3.52 stelt eisen betreffende de plaats van de instroomopening van de toevoervoorziening (plaats van de opening), en
• Artikel 3.53 bepaalt vanwaar de verse lucht naar een verblijfsgebied of verblijfsruimte moet worden toegevoerd en waarheen deze moet worden afgevoerd (luchtkwaliteit).

 
Afdeling 3.11 Spuivoorziening

• Artikel 3.60 stuurartikel;
• Artikel 3.61 bepaalt in welke situatie er ten behoeve van het snel kunnen afvoeren van verontreinigde binnenlucht beweegbare constructie-onderdelen (de spuivoorziening) in de gevel aanwezig moeten zijn (aanwezigheid);
• Artikel 3.62 bepaalt welke luchtverversingscapaciteit een spuivoorziening ten minste moet hebben (capaciteit), en
• Artikel 3.63 schrijft voor hoe groot de afstand tussen een spuivoorziening en de perceelsgrens ten minste moet zijn en hoe die afstand moet worden gemeten (plaatsbepaling).

 
Afdeling 3.12 Luchtverversing van overige ruimten

• Artikel 3.67 stuurartikel;
• Artikel 3.68 bepaalt in welke situatie er een voorziening voor luchtverversing aanwezig moet zijn (aanwezigheid);
• Artikel 3.69 bepaalt wat voor capaciteit de voorziening ten minste moet hebben (capaciteit);
• Artikel 3.70 bevat voorschriften omtrent het kunnen regelen van de voorziening door de gebruiker (regelbaarheid);
• Artikel 3.71 bepaalt de richting van de luchtstroming van en naar de voorziening (stromingsrichting);
• Artikel 3.72 stelt eisen betreffende de plaats van de instroomopening van de toevoervoorziening (plaats van de opening), en
• Artikel 3.73 bepaalt vanwaar de verse lucht naar een verblijfsgebied of verblijfsruimte moet worden toegevoerd en waarheen deze moet worden afgevoerd (luchtkwaliteit). 

 
Bron: Bouwbesluit 

 
NEN 1087
Ventilatie van gebouwen - Bepalingsmethoden voor nieuwbouw

 
Het normblad geeft bepalingsmethoden voor:

• De inrichting van de voorziening voor de toevoer van verse lucht en de afvoer van binnenlucht met betrekking tot:
• • het thermisch comfort;
  • de richting van de luchtstroming;
  • de regelbaarheid van de voorziening voor de toevoer van verse lucht;
  • de ligging van de instroomopening van de toevoer van de voorziening voor de toevoer van verse lucht ten opzichte van een voorziening voor de afvoer van binnenlucht;
  • de ligging van de uitmonding van de afvoeropening van de voorziening voor de afvoer van binnenlucht ten opzichte van:
  • • de toevoeropening van een voorziening voor de toevoer van verse lucht;
    • een spuivoorziening;
    • de toevoeropening van een voorziening voor de toevoer van verbrandingslucht.
• De capaciteit van de voorziening voor de toevoer van verse lucht en de afvoer van binnenlucht, zowel voor de toevoer als de afvoer;
• De capaciteit van een spuivoorziening.

 
Naast deze norm functioneert een op deze norm gebaseerde NPR 1088.

 
Bron: Bris Warenhuis

 
NPR 1088:1999
Ventilatie van woningen en woongebouwen - aanwijzingen voor en voorbeelden van de uitvoering van ventilatievoorzieningen 

 
Deze praktijkrichtlijn geeft aanwijzingen voor de uitvoering van ventilatievoorzieningen, opdat ze voldoen aan de in het Bouwbesluit neergelegde prestatie-eisen. Bovendien zijn vereenvoudigde bepalingsmethoden ten opzichte van NEN 1087 gegeven, waarmee kan worden geverifieerd of de voorziening voor luchtverversing voldoet aan de voorgeschreven prestatie-eisen.

 
De praktijkrichtlijn is bedoeld te worden toegepast op de ventilatievoorziening van een woning of een woongebouw.

 
DIN V 4701
Energy efficiency of heating and ventilation systems in buildings:

• Part 10: Heating, domestic hot water supply, ventilation + amendment A1;
• Part 12: Heat generation and domestic hot water generation.

Deze Duitse standaard is ontwikkeld op lokaal niveau en dient hoofdzakelijk het lokaal belang. Deze standaard is als voornorm (V) aangemerkt om op internationaal niveau te worden aangenomen.  

 
Bron: Deutsches Institut für Normung

Energiebewust ventileren betekent gecontroleerd ventileren. Daarvoor moet het luchttransport onder controle gebracht worden door op de juiste plaats de noodzakelijke luchthoeveelheden toe en af te voeren. 

 
Decentrale ventilatie

• Waardering in de EPN:
  Op dit moment worden lokale ventilatie-units niet in de energieprestatienorm gewaardeerd. Om decentrale ventilatiesystemen mee te laten tellen in de EPC-berekening kunt u bij de leverancier een gelijkwaardigheidsverklaring opvragen;
• Effect op de EPC:
  Een decentraal natuurlijk toevoersysteem levert een verlaging van 0.10 - 0.20 op de EPC ten opzichte van een conservatief natuurlijk toevoersysteem op.

 
Decentraal gebalanceerde ventilatiesysteem

• Waardering in de EPN:
  Op dit moment worden lokale ventilatie-units niet in de energieprestatienorm gewaardeerd. Om decentrale gebalanceerde ventilatiesystemen mee te laten tellen in de EPC-berekening kunt u bij de leverancier een gelijkwaardigheidsverklaring opvragen;
• Effect op de EPC:
  Toepassing van een decentraal gebalanceerd ventilatiesysteem in een woning met een gebruiksoppervlak van 100 m² en een luchtdoorlatendheid van 100 dm³ /s levert een EPC-reductie op van:
• • 0,32 ten opzichte van een ventilatiesysteem bestaande uit natuurlijke toevoer en mechanische afvoer met wisselstroom ventilator;
  • 0,08 ten opzichte van een gebalanceerd ventilatiesysteem met HR-warmteterugwinning en gelijkstroom ventilatoren.

 
CO₂ gestuurde ventilatie
Gebalanceerde ventilatiesystemen met decentrale mechanische luchttoevoer units maken het mogelijk om vraaggestuurd te ventileren op basis van CO₂-detectie of op basis van luchtkwaliteit.

 
Bron: Duurzame Technologie  

Duco: At home, At work, At school
Drie doordachte totaalconcepten met 3 pijlers: natuurlijke dagventilatie in combinatie met buitenzonwering en nachtventilatie.

 
BUVA Vital Air System Smart
Een systeem gebaseerd op natuurlijke toevoer via zelfregelende ventilatieroosters uit BUVA’s Stream-serie, gecombineerd met de nieuwe, unieke mechanische afvoerbox SmartStream, met een aantal revolutionaire features.

 
CO2 System brengt zuurstof in uw woning
De installatie van dit systeem is uiterst eenvoudig en de investering slechts minimaal. Het is dan ook het systeem bij uitstek voor een renovatieproject en kan u bovendien een EPC-winst tot 0,24 opleveren.

 
NBD Themanieuwsbrief Ventilatie en koeling
Verschillende leveranciers tonen hier de nieuwste product- en systeemontwikkelingen op het gebied van ventilatie en koeling. 

C
Centrale ventilatie: voorziet vanuit een centrale plek in de woning de ventilatiebehoefte.

 
CO₂ gestuurde ventilatie: vraaggestuurd ventileren op basis van CO₂-detectie.

 
D
Decentrale ventilatie: het binnenklimaat wordt op vertrekniveau beïnvloed, elke ventilatie-unit functioneert lokaal en onafhankelijk. 

 
E
EPC: Energie Prestatie coëfficiënt.

 
EPN: Energie Prestatie Norm, richtlijn in Bouwbesluit die energiezuinig bouwen verplicht. 

 
G
Gebalanceerde ventilatie: lucht wordt mechanisch afgevoerd én mechanisch aangevoerd en is zowel centaal als decentraal uit te voeren.

 
H
Heat-pipe: warmewisselaar, bestaat uit een gesloten buis onder een hoek geplaatst. Langs het laagste punt, waarin koelmiddel staat, stroomt de warme afvoerlucht. Het koelmiddel verdampt, stijgt, en verwarmt op het hoogste punt de koude aanvoerlucht. Met het onttrekken van de warmte condenseert het koelmiddel en stroomt naar beneden. 
 

I
Inblaasventiel: vespreidt verse opgewarmde lucht in de ruimten.

 
N
Natuurlijke ventilatie: zowel de toevoer als afvoer van lucht voltrekt op natuurlijke wijze. De lucht stroomt door het gebouw, als drijfkracht worden de temperatuur- en drukverschillen tussen binnen en buiten gebruikt.

 
M
Mechanische ventilatie: voor zowel de toegevoerde als de afgevoerde lucht worden bij dit ventilatiesysteem mechanische middelen ingezet.

 
P
Platen- en buizenwarmtewisselaar: de warme afvoerlucht en de koude toevoerlucht worden van elkaar gescheiden door warmtegeleidende wanden, bijvoorbeeld metaal of glas. Via deze scheidingswanden wordt de warmte overgedragen aan de koude toevoerlucht.  
 

T
Twin-coil systeem: warmtewisselaar, bestaat uit twee gescheiden lamellenblokken, verbonden door een leidingsysteem. Met behulp van een pomp wordt er water/glycoloplossing rondgepompt.

 
V
Ventilatiesysteem: geheel van toevoer verse lucht en afvoer van gebruikte lucht.

 
W
WTW: warmteterugwinning.

 
Warmtewiel: warmtewisselaar, bestaat uit een ronddraaiend rotor opgebouwd uit axiaal lopende kanaaltjes. De warme afvoerlucht stroomt via de onderste helft van het wiel, staat warmte af aan de rotor die daarop naar boven draait en de warmte afstaat aan koude aanvoerlucht.

 
Warmtewisselaar: ontrekt aan de afgevoerde gebruikte binnenlucht warmte die wordt overgedragen aan de verse, koele buitenlucht. Dezelfde hoeveelheid schone, voorverwarmde lucht wordt in ruimten toegevoerd en hoeft de verwarming nauwelijks te compenseren.